Al jaren was ik van plan om een documentaire te maken over de strijd om de Nieuwmarktbuurt, waar ik tussen 1974 en 1984 woonde. Toen ik vijf jaar geleden met pensioen ging had ik daar eindelijk genoeg tijd voor en kon ik mijn twee passies combineren: het maken van een film en het verrichten van geschiedkundig onderzoek. Ik studeerde in 1990 af als historica aan de Universiteit van Amsterdam en heb in 1994-’95 in Hilversum een opleiding gevolgd voor televisieregie en -productie.
Ik had het geluk dat ik via collega Bruce Gray (docent Filmwetenschap bij Mediastudies) een schat aan uniek beeld- en geluidsmateriaal uit de jaren zeventig ter beschikking kreeg: tientallen filmrollen die bij een vriend van hem, Otto Schuurman, meer dan 50 jaar op zolder had gelegen. Met Bruce heb ik 5 jaar geleden de 16mm-films gedigitaliseerd. Ook kon ik honderden (al gedigitaliseerde) geluidstapes uit die tijd gebruiken, met interviews, acties, raadsvergaderingen, protestliedjes van het Nieuwmarktkoor etc. Daardoor werd het mogelijk om de veelal ‘stomme’ filmbeelden (waarvan de geluidsrollen verloren zijn gegaan) toch van het daarbij behorend geluid te voorzien.
Overigens was het een behoorlijk tijdrovende klus om het juiste geluid bij het erbij horend beeld te zoeken. Het is dankzij al dit unieke beeld- en geluidsmateriaal dat ik de bewoners (waarvan de meesten inmiddels zijn overleden) een stem kan geven en henzelf het verhaal uit die tijd kan laten vertellen. Vier jaar heb ik aan het historisch onderzoek, het schrijven van scenario’s en voice-overs en de montage gewerkt. Duur van de film: 65 minuten. Zie verder: Onderzoek beeld en geluid
Waarom een documentaire over de Nieuwmarkt?
Omdat de strijd van de “Aktiegroep Nieuwmarkt” tegen de cityvormingsplannen van het stadsbestuur in de jaren zeventig het begin inluidde van een nieuw stadsvernieuwingsbeleid in de vooroorlogse Amsterdamse buurten in de jaren tachtig. Die strijd begon overigens niet voor niets in de Nieuwmarkt. Dat had te maken met haar bijzondere voorgeschiedenis. Want ooit lag hier de Jodenbuurt van Amsterdam
De Nieuwmarktbuurt 1650 met de eilanden links
Eerste deel: Ontstaan van de Nieuwmarkt, haar Joodse bewoners en cityvorming na de oorlog, 1600-1970.
De eerste 20 minuten van de film laten zien hoe de Nieuwmarktbuurt is ontstaan (rond 1600) en de eerste Joden zich er al snel daarna vestigen. Meer dan 350 jaar zouden ze daar blijven wonen, in het oostelijk deel, op de vier eilanden Vlooienburg, Uilenburg, Marken en Rapenburg. Al die tijd blijft meer dan de helft van de buurtbevolking Joods, totdat in de tweede Wereldoorlog 20.000 Joden door de Duitsers naar concentratiekampen worden weggevoerd. Dat zou grote gevolgen hebben voor de ontwikkelingen in de buurt in de decennia daarna. Versnelde verkrotting en afbraak van de door hen verlaten huizen in de jaren vijftig. En ‘cityvorming in de jaren zestig’, waarbij vier grote projecten haar zouden in het hart (de metro en een vierbaansweg door de buurt) en aan de flanken (de Stopera en de weg naar de IJtunnel) zouden raken. 700 woningen verdwijnen uit de buurt.
Zie verder: De verdwenen Amsterdamse Jodenhoek en Cityvorming
Aktiegroep Nieuwmarkt februari 1975De hoofdfilm van een uur: “Tot hier en niet verder. De strijd om de Nieuwmarkt 1970 – 1980”.
Om verdere cityvorming in hun buurt tegen te gaan richten de bewoners in 1970 de “Aktiegroep Nieuwmarkt” op. Met de andere oude Amsterdamse buurten, zoals de Westelijke eilanden, de Pijp en de Jordaan gaan zij de strijd aan met een stadsbestuur dat de hele hoofdstad om wil vormen tot een modern citycentrum, waar alleen plaats is voor werken en winkelen.
In hun strijd tegen een metro en een snelweg door hun buurt richten de actievoerders hun pijlen ook op beleggers en speculanten die waanzinnige sommen geld verdienen met het kopen en verkopen van de grond op de braakliggende terreinen. In hun buurt moeten weer betaalbare woningen komen in plaats van hotels en kantoren, een kleinschalig stratenpatroon in plaats van brede autowegen. En wat betreft de metro: nadat eind 1974 duidelijk wordt dat het totale metroplan uit 1968 voor heel Amsterdam niet meer doorgaat, verzetten zij zich nog harder tegen de afbouw van dat laatste stukje van de oostlijn door de Lastage (waarbij nog eens 115 woningen moeten worden gesloopt). Ze komen met een bovengronds alternatief: een sneltram tussen het Waterlooplein en het Centraal Station. Duizenden mensen uit binnen- en buitenland steunen hen in die strijd. Maar het stadsbestuur houdt voet bij stuk en in de vroege ochtend van 24 maart 1975 staat 800 man politie klaar om de Nieuwmarkt te ontruimen.
De overgang van de brede Jodenbreestraat in de smallere Sint Antoniesbreestraat 1986
De metro en de Stopera bleken niet te stoppen, maar de vierbaansweg is tegengehouden, waardoor de buurt weer kon worden hersteld volgens het oude stratenpatroon. Hotel- en kantoorplannen zijn verijdeld en op heel veel plekken in de buurt, ook bovenop de metroroute, werden na 1976 sociale woningen gebouwd. En zo werd de Nieuwmarkt (30 jaar na de oorlog !) weer een buurt waarin “wonen, spelen, werken en winkelen vlakbij en door elkaar gebeurt, voor jonge en oude mensen”. Dat motto zou tot ver in de jaren negentig het stadsvernieuwingsbeleid in oude volksbuurten van de hoofdstad bepalen.
Door het neoliberale woningbeleid van de afgelopen 20 jaar is helaas veel van wat toen gewonnen is weer teniet gedaan en is de hoofdstad voor veel gewone Amsterdammers onbetaalbaar geworden. Daarom eindig ik met een citaat van Cody Hochstenbach, Universitair docent Urban Geography aan de UvA: “Het wordt hoog tijd dat we wonen weer gaan beschouwen als een basisrecht, dat we huizen weer gaan zien als plekken om in te leven in plaats van als objecten om flink aan te verdienen”.